മുംബൈയിലെ നഗര ജീവിതവും ഇന്ദ്രിയ രാഷ്ട്രീയവും

ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ സ്റ്റെല്ലെൻബോഷ് സർവ്വകലാശാലയിലെ സോഷ്യൽ ആന്ത്രപ്പോളജി വിഭാഗം ഫാക്കൽറ്റിയാണ് ശഹീദ് തൊയ്യിബ്. ‘Islam as a Lived Tradition: Ethical Constellations of Muslim Food Practice in Mumbai’ എന്ന ഡോക്ടറൽ പ്രബന്ധം വലിയ ശ്രദ്ധ നേടിയിരുന്നു. പ്രസ്തുത പഠനം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ് ഈ അഭിമുഖം. പഠനത്തിൽ ‘ഹലാൽ’ പോലുള്ള ആശയങ്ങളെ അദ്ദേഹം കേവലം ഭക്ഷണനിയമങ്ങളായി കാണാതെ, സങ്കീർണ്ണമായ നഗര ചുറ്റുപാടുകളിൽ സ്വത്വവും സ്ഥാനവും നിർണ്ണയിക്കുന്ന വിശാലമായ “ഇന്ദ്രിയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ” (sensory politics) ഭാഗമായാണ് വിലയിരുത്തുന്നത്.

ചോദ്യം: പഠനത്തിലെ ആദ്യ അധ്യായം “ഇന്ദ്രിയ രാഷ്ട്രീയം” (sensory politics) എന്നതിനെ ഒരു വിശകലന ഉപാധിയായി മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നുണ്ട്. മുംബൈയിലെ നഗര മത വൈവിധ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള നമ്മുടെ ധാരണയെ പുനർക്രമീകരിക്കുന്നതിൽ ഗന്ധം, ശബ്ദം, കാഴ്ച എന്നിവയ്ക്കുള്ള സ്വാധീനത്തെ വിശദീകരിക്കാമോ?

ഗന്ധം, ശബ്ദം, കാഴ്ച എന്നിവയെ വിലയിരുത്തുകയും നഗരത്തിലെ വ്യത്യാസങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രീതി, ആളുകൾ സ്വയം അല്ലെങ്കിൽ മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ച് പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. പകരം ഇത് ലോകത്തെ അമൂർത്തമായ രൂപത്തിലൂടെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഉൾക്കാഴ്ചകൾ നൽകുന്നു. രാഷ്ട്രീയപരമായ അവകാശവാദങ്ങളിലും ദൈനംദിന ജീവിതത്തിലും ഒരാൾ എങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോട് പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നത്, എന്താണ് ഒരു ധാർമ്മിക വിഷയമായി (ethical subject) ഉൾപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്, എന്താണ് ഉൾപ്പെടാത്തത് എന്നിവയുടെ പരിമിതികളെയും അതിരുകളെയും കുറിച്ച് സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ചോദ്യം: ഇസ്ലാമിക അറവ് സമ്പ്രദായത്തെ അഹിംസയുമായും (ahimsa) നവലിബറൽ ഒളിപ്പിക്കൽ തത്ത്വങ്ങളുമായും (neoliberal ethics of concealment) നിങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നുണ്ട്. എന്ത് ആശയപരമായ പ്രാധാന്യത്തോടെയാണ് നിങ്ങൾ ‘ഹലാൽ’ എന്നതിനെ കേവലം ഒരു ആചാരപരമായ ബാധ്യതയ്ക്കപ്പുറം ‘ധാർമ്മികമായ വിലയിരുത്തലുകളുടെ ഒരു ശേഖരം’ (archive of ethical evaluation) എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്?

സാധാരണയായി, നരവംശശാസ്ത്രത്തിൽ (anthropology), അനുഷ്ഠാനങ്ങളെ (ritual) പ്രതീകാത്മകവും പുരാണപരവുമായ ചിട്ടകളെക്കുറിച്ചുള്ള നിയമങ്ങളായോ, അല്ലെങ്കിൽ സ്വയം മെച്ചപ്പെടുത്താനും രൂപപ്പെടുത്താനുമുള്ള ഒരു ശരീരപരമായ പരിശീലനമായോ ആണ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ എന്റെ പഠനത്തിൽ ഞാൻ അനുഷ്ഠാനങ്ങളെ വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിലാണ് സമീപിക്കുന്നത്. ഈ അനുഷ്ഠാനപരമായ പ്രവൃത്തിയിൽ ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്ന വ്യാപാര ബന്ധങ്ങൾ, ആതിഥ്യമര്യാദ, ധാർമ്മിക മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്കാണ് എന്റെ പഠനം ശ്രദ്ധ കൊടുക്കുന്നത്.

അറവിന്റെ കാര്യത്തിൽ, മരണസമയത്ത് മൃഗങ്ങളോടുള്ള ക്ഷേമവും കരുതലും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഈ അനുഷ്ഠാനപരമായ മുഴുവൻ പ്രവൃത്തികളെയും ഞാൻ ‘ധാർമ്മിക വിലയിരുത്തലുകളുടെ ഒരു ശേഖരം’ (archive of ethical evaluation) എന്ന് വിളിക്കുന്നു, കാരണം, ഇത് നല്ലതാണെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട ഒരു കൂട്ടം ആചാരങ്ങളും മൂല്യങ്ങളുമാവുന്നതോടൊപ്പം, ധാർമ്മിക മൂല്യനിർണ്ണയങ്ങൾക്കുള്ള അടിസ്ഥാനം കൂടിയാണിത്.

ചോദ്യം: താങ്കളുടെ പഠനത്തിൽ, ഒരു ക്രിസ്ത്യൻ സ്ത്രീ മാർക്കറ്റിൽ വായ മൂടാനുള്ള തോന്നലിനെ വെറുക്കുന്നത് പോലെയുള്ള, ദൈനംദിന കാര്യങ്ങൾ പോലും ധാർമ്മികമായി മാറുന്നതായി സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ. ഇത്തരം ചെറിയ പ്രവൃത്തികൾ എങ്ങനെയാണ് നവലിബറൽ ഉപഭോഗത്തിന്റെയും ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും വിശാലമായ വിമർശനത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നത്?

താങ്കൾ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലുള്ള ചെറിയ പ്രവൃത്തികൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, നവലിബറൽ ഉപഭോഗവും ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയവും മുന്നോട്ട് വെക്കുന്ന ശുചിത്വത്തെയും ക്രമത്തെയും കുറിച്ചുള്ള അവകാശവാദങ്ങൾ പൂർണ്ണമല്ലെന്നാണ്. ആകർഷണീയമായ പുതിയ ഇടങ്ങളെ പുരോഗതിയുടെയും ക്രമത്തിന്റെയും സൂചനകളായി കാണുന്നത് ആകർഷകമായി തോന്നാമെങ്കിലും, ഇത്തരം നിമിഷങ്ങൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആളുകൾ എങ്ങനെയാണ് ഉപഭോഗം ചെയ്യുകയും കച്ചവടം ചെയ്യുകയും ബന്ധപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നത് എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്തമായ ചില ധാരണകൾ (പ്രത്യേകിച്ച് ആളുകൾ, മാംസം, മൃഗങ്ങൾ, രുചി എന്നിവയെക്കുറിച്ച്) നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നാണ്.

അതിനാൽ, ഒരു ഇറച്ചി മാർക്കറ്റിലെ അറപ്പ് പോലെയുള്ള വൈകാരിക പ്രതികരണങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി ഊഹിക്കുന്നതിന് പകരം, ഈ ധാരണകളെ ദുർബലമാക്കുകയും, നഗരത്തിലെ ഭക്ഷ്യ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചും അതിനെ നിലനിർത്തുന്ന വിവിധ ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ആലോചനകൾക്ക് ഇടം നൽകുകയുമാണ് ചെയ്യുന്നത്.

ചോദ്യം: മുസ്ലീം ഇറച്ചിവെട്ടുകാരെ, ജാതി അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള തൊഴിൽ വിഭജനം, കുടിയേറ്റം, കൊളോണിയൽ ശുചിത്വ ഭരണരീതികൾ എന്നിവയുടെ ഒരു ദീർഘകാല ചരിത്രത്തിന്റെ (longue durée) പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് നിങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, അറപ്പിന്റെയും ക്രമരാഹിത്യത്തിന്റെയും (disgust and disorder) ആഖ്യാനങ്ങളെ, സമകാലിക ഹിന്ദുത്വ വ്യവഹാരങ്ങൾ എത്രത്തോളം പുനരുപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്?

ഞാൻ ജാതിയുമായോ ശുചിത്വവുമായോ ബന്ധപ്പെട്ട ചരിത്രപഠനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനല്ല. എങ്കിലും, കൊളോണിയൽ കാലത്തെ ‘ചിട്ടയും ക്രമവും’ (order) ‘നിയമരഹിതരായ നാട്ടുകാരും’ (unruly native) എന്ന ആശയങ്ങൾ, ഇപ്പോൾ താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരെയും മുസ്ലീം കച്ചവടക്കാരെയും ലക്ഷ്യമിട്ട് പുതിയ രൂപത്തിൽ അവതരിക്കപ്പെടുന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഈ തുടർച്ചയ്ക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്, കാരണം ഹിന്ദുത്വ വാചാടോപങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് ഉണ്ടായി വന്നതല്ല, മറിച്ച് ശുദ്ധിയിലും ബഹിഷ്കരണത്തിലുമുള്ള പഴയ കൊളോണിയൽ ആശയങ്ങളിൽ നിന്ന് പുതിയ രീതിയിൽ രൂപപ്പെട്ടതാണ് എന്ന് ഇത് കാണിച്ചുതരുന്നു.

ചോദ്യം: നവലിബറൽ നഗരവത്കരണവും ഹിന്ദു ദേശീയതയും ശുചിത്വത്തിന്റെയും ശുദ്ധീകരണത്തിന്റെയും ഭാഷയിൽ ഒത്തുചേരുന്നുണ്ടെന്ന് ലേഖനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഒത്തുചേരൽ മാംസത്തിനപ്പുറം ചിലപ്പോൾ ഭവനനിർമ്മാണം, തെരുവ് കച്ചവടം, അല്ലെങ്കിൽ മുസ്ലിങ്ങൾ കൂടുതലായി ചെയ്യുന്ന മറ്റ് തൊഴിലുകളിൽ എങ്ങനെയാണ് പ്രകടിതമാകുന്നത്?

മുംബൈയിലെ ഭവന രാഷ്ട്രീയത്തിൽ മുസ്ലിം വാടകക്കാർക്കെതിരെ ആഴത്തിലുള്ള വിവേചനം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നത് വ്യക്തമാണ്. മുസ്ലിങ്ങൾ മാംസം പാചകം ചെയ്യുമെന്ന ധാരണ കാരണം അവർക്ക് അമുസ്ലിം പ്രദേശങ്ങളിൽ വീടുകൾ വാടകയ്‌ക്കെടുക്കാൻ പലപ്പോഴും ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. എന്റെ പേര് തിരിച്ചറിഞ്ഞപ്പോൾ എന്നെയും തെക്കൻ മുംബൈയിലെ ഒരു ഇടത്തരം വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയിട്ടുണ്ട്.

എന്നാൽ താങ്കൾ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, ക്രമത്തെയും ശുചിത്വത്തെയും കുറിച്ചുള്ള രാഷ്ട്രീയം മുസ്ലിങ്ങൾക്ക് മാത്രമായിട്ടുള്ളതല്ല, മറിച്ച് മുംബൈയിൽ അത് ദരിദ്രർക്ക് എതിരെയുള്ള ഒരു കാര്യമായാണ് പലപ്പോഴും വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. തെരുവ് കച്ചവടക്കാരും, ടാക്സി ഡ്രൈവർമാരുമടങ്ങുന്നവർ പലപ്പോഴും പരാതിപ്പെടുന്നത്, നഗരത്തിലെ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നം യഥാർത്ഥത്തിൽ ഹിന്ദു-മുസലിം ശത്രുതയല്ല, മറിച്ച്, വലിയ മുതലാളിമാരുടെ താല്പര്യങ്ങൾക്കായി ചെറിയ കച്ചവടക്കാരെയും, തെരുവ് കച്ചവടക്കാരെയും, നഗരത്തിലെ പാവപ്പെട്ടവരെയും നഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്ന നിയമനിർമ്മാണങ്ങളെയും പോലീസ് നടപടികളെയും കുറിച്ചുള്ളതാണെന്നാണ്. ആധുനികവൽക്കരണം മുതൽ ശുചിത്വം വരെ എല്ലാം സാധാരണക്കാർക്ക് അവരുടെ ജീവിതം കൂടുതൽ ദുസ്സഹമാക്കുകയും, അവരുടെ വ്യാപാരം, ഉപജീവനം, യാത്ര എന്നിവയ്ക്കുള്ള അവസരങ്ങളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്.

ചോദ്യം: നിങ്ങളുടെ നരവംശശാസ്ത്ര പഠനത്തിൽ, ക്രോഫോർഡ് മാർക്കറ്റിലെ രക്തം, ദുർഗന്ധം, ശബ്ദങ്ങൾ തുടങ്ങിയ സെൻസറി ഡീറ്റൈലുകളെ വളരെ വിശദമായാണ് നിങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്. മനപ്പൂർവ്വം വെറുപ്പുളവാക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ട ഇത്തരം ഇടങ്ങളിൽ നിങ്ങളുടെ സ്ഥാനം (positionality) നിങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് കൈകാര്യം ചെയ്തത്?

വളരെ കൗതുകകരമായ ചോദ്യമാണിത്. അറവുകളും മാംസക്കൈമാറ്റങ്ങളും നടക്കുന്ന ഇടങ്ങളിലേക്കാണ് ഞാൻ പ്രവേശിക്കുന്നതെന്നും, വെറുപ്പിന്റെ രാഷ്ട്രീയം (politics of disgust) ഇത്തരം സ്ഥലങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്നുമുള്ള പൂർണ്ണ ബോധ്യത്തോടു കൂടി തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ചതൊക്കെ. ഈ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങൾ (sensory encounter) നേരിടാൻ ഞാൻ ഒരു പരിധിവരെ തയ്യാറെടുത്തിരുന്നു. അവിടെ, എന്റെ സ്വന്തം തോന്നലുകൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകാതെ, അവിടുത്തെ ആളുകൾക്ക് അവരുടെ ആശയങ്ങളും താല്പര്യങ്ങളും ആശങ്കകളും പ്രകടിപ്പിക്കാൻ അവസരം നൽകാനാണ് ഞാൻ ശ്രമിച്ചത്. ഞാൻ ഗവേഷണം നടത്തുന്ന സ്ഥലങ്ങളോട് എനിക്ക് വെറുപ്പ് തോന്നിയാൽ അവിടുത്തെ കച്ചവടക്കാരുമായും തൊഴിലാളികളുമായും ഒരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കാൻ എനിക്ക് സാധിക്കില്ല.

എനിക്ക് ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമായി തോന്നിയ മറ്റൊരു കാര്യമെന്തെന്നാൽ, ഇങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നവർ അവിടുത്തെ ദുർഗന്ധത്തോടും മറ്റ് കശാപ്പ് വസ്തുക്കളോടും കേവലം പ്രതിരോധശേഷിയുള്ളവർ മാത്രമല്ല. മറിച്ച്, ഇതെല്ലാം അവരുടെ ജോലിയുടെ ഭാഗമാക്കി തീർത്തവരാണ്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ അവർ ഇതിനെ പല രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു. ആകയാൽ, ഞാൻ കണ്ടുമുട്ടിയ ക്രിസ്ത്യൻ സ്ത്രീയും, തൊഴിലാളികളും, കച്ചവടക്കാരും, അതുപോലെ ഞാനും, ഈ ഇന്ദ്രിയാനുഭവങ്ങളെ വിവിധ ബന്ധങ്ങളും കച്ചവടങ്ങളും സാധ്യമാക്കുന്ന രീതിയിൽ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നവരാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.

ചോദ്യം: കശാപ്പുകാർക്കും ഉപഭോക്താക്കൾക്കുമിടയിലുള്ള信任 ബന്ധങ്ങൾക്ക് (trust networks) നിങ്ങൾ വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നുണ്ട്. ഇത്തരം വ്യക്തികൾ തമ്മിലുള്ള വിശ്വാസ ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിലും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതിലും നിങ്ങൾ നേരിട്ട രീതിശാസ്ത്രപരമായ വെല്ലുവിളികൾ (methodological challenges) എന്തൊക്കെയായിരുന്നു?

തീർത്ഥാചര്യം, വിശ്വാസത്തെ മനസ്സിലാക്കാനും നിർവ്വചിക്കാനും വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. വ്യാപാരവും ഭക്ഷിക്കലും മാത്രമാണ് വിശ്വാസത്തെക്കുറിച്ച് നമുക്ക് വ്യക്തമായി നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരേയൊരു അടയാളം. ഉപഭോക്താക്കൾ ഒരേ കടയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും സന്ദർശിക്കുന്നതും, മറ്റ് സ്ഥലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇറച്ചി വാങ്ങാതിരിക്കുന്നതും, മത്സരാധിഷ്ഠിതമായ ഒരു കമ്പോളത്തിൽ പ്രത്യേക കശാപ്പുകാരും ഉപഭോക്താക്കളും തമ്മിൽ ഒരുതരം വിശ്വാസം നിലനിൽക്കുന്നുണ്ടെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. നഗരത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക കശാപ്പുകാരനൊപ്പം സമയം ചെലവഴിച്ചപ്പോൾ, അവരുടെ സംഭാഷണങ്ങൾ, ചോദ്യങ്ങൾ, അതുപോലെ കശാപ്പുകാരൻ ഉപഭോക്താക്കളിൽ ചെലുത്തുന്ന സ്വാധീനം എന്നിവ കേട്ടുകൊണ്ട് അവർക്കിടയിലെ വിശ്വാസ ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കിയെടുക്കാൻ സാധിച്ചിട്ടുണ്ട്.

മുസ്ലിങ്ങളും മറ്റുള്ളവരും പലപ്പോഴും കശാപ്പുകാരോട് കാണിക്കുന്ന അവജ്ഞ കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ, കാലക്രമേണ വളർന്നുവന്ന ഈ വിശ്വാസം കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നതാണെന്ന് എനിക്ക് ബോധ്യപ്പെട്ടു. കശാപ്പുകാരെ സംശയത്തോടെയും വഞ്ചനാപരമായ പ്രവൃത്തികളെക്കുറിച്ചുള്ള പുച്ഛത്തോടെയും കാണുമ്പോൾ പോലും, അവർക്കിടയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളെ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയുന്നുണ്ട്.

ചോദ്യം: ചൈനയിലെ വെറ്റ് മാർക്കറ്റുകളുമായും (wet markets), യൂറോപ്പിലെ അറവുശാലകൾ മാറ്റി സ്ഥാപിച്ചതിന്റെ ചരിത്രങ്ങളുമായും നിങ്ങൾ സമാനതകൾ സൂചിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. ആധുനികവൽക്കരണം, ശുചിത്വം, മാംസം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ആഗോള ആഖ്യാനങ്ങളിൽ മുംബൈയുടെ സാഹചര്യം എങ്ങനെയാണ് സങ്കീർണ്ണമാകുന്നത്?

മുംബൈയിലെ മാംസ വിപണികളെപ്പറ്റി പഠിച്ചപ്പോൾ എനിക്ക് മനസ്സിലായത്, അവ ഈസ്റ്റ് ഏഷ്യയിലെ മാർക്കറ്റുകളിൽ നിന്ന് അത്ര വ്യത്യസ്തമല്ലെന്നാണ്. യൂറോപ്പിൽ ആധുനികവൽക്കരണത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം നഗരങ്ങൾ ശുചീകരിക്കുക എന്നതായിരുന്നു. അതിന്റെ ഭാഗമായി കശാപ്പുശാലകൾ പോലുള്ളവ നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ചൈനയിൽ കണ്ടത് തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ഒരു സമീപനമാണ്. അവിടെയും വിപണികൾ മാറിയെങ്കിലും, ആധുനികവൽക്കരണം നടന്ന രീതി നഗരപരിസരങ്ങളിൽ പോലും മൃഗങ്ങളുമായുള്ള സമ്പർക്കത്തിന് ഇടം നൽകുന്നതായിരുന്നു. ഇതിൽ നിന്ന് മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്, ആധുനികവൽക്കരണവും ശുചിത്വവും കൈവരിക്കാൻ കശാപ്പുശാലകളെയും മൃഗങ്ങളെയും നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി തുടച്ചുനീക്കേണ്ടതില്ലെന്നും, മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും തമ്മിൽ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമായ ബന്ധങ്ങൾ സാധ്യമാണെന്നുമാണ്.

ചോദ്യം: മുംബൈയിൽ ഇറച്ചി പാക്കേജിംഗിലേക്കുള്ള മാറ്റം, ആഗോള നഗരങ്ങളിലെ പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ നടക്കുന്ന ‘ഇസ്ലാമിക സ്വാധീനങ്ങൾ കുറയുന്ന’ (de-Islamization) പ്രതിഭാസത്തിന്റെ ഭാഗമായാണോ കാണേണ്ടത്? അതോ ഇന്ത്യയുടെ പ്രത്യേകമായൊരു സാമൂഹ്യ-സാംസ്കാരിക മാറ്റം മാത്രമായാണോ?

തീർച്ചയായും ഇന്ത്യയിൽ, നഗരങ്ങളിലെ സാമ്പത്തിക രംഗത്തും പൊതു ഇടങ്ങളിലും മുസ്ലീങ്ങൾക്കുണ്ടായിരുന്ന കേന്ദ്രസ്ഥാനം പുനഃക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നത് നമുക്ക് കാണാം. എന്നാൽ, ഇത് പലപ്പോഴും സംഭവിക്കുന്നത് ശുദ്ധീകരണം, ശുചിത്വം, ക്രമം എന്നിവയുടെ പേരിലാണ്.

അതുകൊണ്ട് തന്നെ, യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം ഇസ്ലാമിക സ്വാധീനങ്ങളെ കുറയ്ക്കുക (de-Islamisation) എന്നതല്ല. മറിച്ച്, ക്രമത്തിന്റെ (order and disorder) പ്രശ്നങ്ങളെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രീതിയാണ് പ്രധാനം; ഇത് എല്ലാവർക്കും സമാനമായി ലഭിക്കുന്ന ഭരണകൂട പദ്ധതികളിലൂടെയോ അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനത്തിലൂടെയോ അല്ല ചെയ്യപ്പെടുന്നത്, മറിച്ച് ചില പ്രദേശങ്ങളെ ‘ആധുനികവും വികസിതവും’ ആയി തിരിച്ച് കാണിക്കുകയും, അതിൽ ഉൾപ്പെടാത്തവരെ നഗരത്തിന്റെ അതിരുകളിലേക്ക് മാറ്റുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെയാണ് ക്രമക്കേടുകൾ കാണിക്കുന്നത്.

തൽഫലമായി ലോകമെമ്പാടും നഗരങ്ങൾക്കുള്ളിൽ അസമത്വം വർദ്ധിച്ചുവരികയാണ്. ചിലയിടങ്ങൾ ആധുനികമാക്കി മാറ്റുമ്പോൾ, മറ്റുള്ളവയെ വഴിയരികിൽ ഉപേക്ഷിക്കുകയും പലപ്പോഴും ബോധപൂർവ്വം മറച്ചുപിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ഈ പ്രശ്നം ഇന്ത്യയിൽ മാത്രമല്ല ഉള്ള ഒന്ന്. എന്നാൽ ഇന്ത്യയിൽ, ഈ രാഷ്ട്രീയം മുസ്ലീങ്ങളെയോ ഇസ്ലാമിനെയോ ഒരു ശക്തമായ അടയാളമായി ഉപയോഗിച്ചുകൊണ്ടാണ് അരങ്ങേറുന്നത്.

ചോദ്യം: നിങ്ങളുടെ ഉപസംഹാരത്തിൽ, മുസ്ലീം കശാപ്പുകാരെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം, നമുക്ക് പരിചിതമല്ലാത്ത ആചാരങ്ങളെ മുൻവിധികളില്ലാതെ സമീപിക്കാൻ നമ്മെ നിർബന്ധിതരാക്കുന്നു എന്ന് നിങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്. അങ്ങനെയെങ്കിൽ, ദക്ഷിണേഷ്യയിലെ മൃഗപക്ഷ ധാർമ്മികത (animal ethics), സസ്യാഹാര രാഷ്ട്രീയം (politics of vegetarianism) തുടങ്ങിയ നിലവിലെ ചർച്ചകളെ ഈ നിലപാട് എത്രത്തോളം സ്വാധീനിക്കുന്നുണ്ടാകും?

മൃഗപക്ഷ ധാർമ്മികതയെയും സസ്യാഹാരത്തെയും കുറിച്ചുള്ള സംവാദങ്ങൾ പലപ്പോഴും സങ്കൽപ്പിക്കുന്നത്, മൃഗങ്ങളില്ലാത്ത ഒരു ലോകമാണ്; ഒരുപക്ഷേ വളർത്തുമൃഗങ്ങളെ മാത്രം പരിഗണിക്കുന്ന ഒരു ലോകം. മനുഷ്യനും മൃഗവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ദുർബലമാവുകയോ ഇല്ലാതാവുകയോ ചെയ്ത ഒരുതരം മധ്യവർഗ്ഗ നഗരബോധത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ നോക്കുമ്പോൾ ഈ ആശയത്തിന് അതിന്റേതായ യുക്തിയുണ്ട്. പക്ഷെ, മനുഷ്യർ ഇതര ജീവികളുമായി സങ്കീർണ്ണവും, അടുപ്പമുള്ളതും, അക്രമാസക്തവുമായ നിരവധി ബന്ധങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ട് ജീവിക്കുന്നതിനെ പരിഗണിക്കുമ്പോൾ, ഈ വ്യത്യസ്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ബന്ധങ്ങളുടെ സ്വഭാവം എന്താണെന്ന് നാം അന്വേഷിക്കേണ്ടിരിക്കുന്നു.

അതിനാൽ, ധാർമ്മികതയുടെ കാതൽ എന്നത്, മൃഗങ്ങളുമായുള്ള ഈ വ്യത്യസ്ത ബന്ധങ്ങളെ ഗൗരവമായി സമീപിക്കുക എന്നതാണ്. ഒരു ആക്ടിവിസ്റ്റിന്റെ (അല്ലെങ്കിൽ നമ്മുടെയൊക്കെ) ഭാവനയ്ക്ക് അവ എത്രത്തോളം ദുഷ്‌കരമായി തോന്നിയാലും ശരി, അതിലൂടെ കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മവും വിവേചനരഹിതവുമായ ഒരു കൂട്ടം സമ്പ്രദായങ്ങൾക്കും മൂല്യങ്ങൾക്കും രൂപംകൊടുക്കാൻ സാധിക്കുന്നതാണ്.

ചോദ്യം: നവലിബറൽ വിപണികൾ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്ന പാക്കേജ്ഡ് മാംസം ഒരുതരം ‘ധാർമ്മിക പുരോഗതി’യുടെ പ്രതീകമാണെങ്കിൽ, താങ്കളുടെ പഠനം അതിനെതിരായ ചെറുത്തുനിൽപ്പുകളെയും അതിജീവനത്തെയും അടയാളപ്പെടുത്തുന്നതാണ്. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ, ഇന്ത്യയിലെ നാഗരിക ബഹുസ്വരതയുടെ ഭാവിയെ തന്നെ ഈ ചെറുത്തുനിൽപ്പുകൾ എങ്ങനെയൊക്കെ മാറ്റിമറിക്കും എന്നാണ് താങ്കൾ കരുതുന്നത്?

മുംബൈയിൽ ഞാൻ കണ്ടെത്തിയ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു കാര്യം ‘ധാർമ്മിക പുരോഗതി’ എന്ന ആശയം അവിടെ പൂർണ്ണമല്ല എന്നതാണ്. ജാതിമത ഭേദമന്യേ, ഹസ്സന്റെ കടയിലെ ഉപഭോക്താക്കൾ തങ്ങളുടെ ഭക്ഷണാവശ്യങ്ങൾക്കായി അദ്ദേഹവുമായി നേരിട്ട് ഇടപഴകുന്നത് തുടരുന്നു. ഉപഭോഗത്തിന്റെ പുതിയ രീതികൾ പലതരം മാറ്റങ്ങളും അഭിലാഷങ്ങളുമാണ് മുന്നോട്ട് വെക്കുന്നത്; ഈ അഭിലാഷങ്ങളെ ചില രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങൾ വിവേചനപരമായ ലക്ഷ്യങ്ങൾക്കായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നുമുണ്ട്. എന്നിരുന്നാലും, ഈ പുതിയ ആശയങ്ങളെ എല്ലാവരും ഒരുപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് യാഥാർത്ഥ്യം.

നമുക്ക് പരിചിതമായ ‘ധാർമ്മിക പുരോഗതി’, ‘വികസനം’ തുടങ്ങിയ അവകാശവാദങ്ങൾക്ക് പകരമായി വേറെയും ആഗ്രഹങ്ങളും രുചികളും ബന്ധങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന തിരിച്ചറിവ് പ്രധാനമാണ്. ഒപ്പം, അർബനുകളെ (urban) രൂപപ്പെടുത്തുന്ന വ്യത്യസ്തമായ വഴികളും വിശ്വാസങ്ങളും ഉണ്ടെന്ന് ഇത് നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സാധ്യതകളെ നമുക്ക് പലരീതിയിൽ ഉപയോഗിക്കാം: അവയെ പ്രവർത്തനക്ഷമമാക്കാം, നിലനിർത്താം, നഗരാസൂത്രണ പദ്ധതികളുടെ ഭാഗമാക്കാം. പക്ഷെ ഇത് ചെയ്യേണ്ടത് നഗരത്തെ കേവലം ഇല്ലാതാക്കുകയോ ‘അണുവിമുക്തമാക്കുകയോ’ ചെയ്യുന്ന രീതിയിലാകരുത്. മറിച്ച്, മനുഷ്യർ തമ്മിലും, മനുഷ്യരും ഇതര ജീവികളും തമ്മിലുമുള്ള വൈവിധ്യമാർന്ന ബന്ധങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകുന്ന രീതിയിലായിരിക്കണം എന്ന് മാത്രം.

(ശഹീദ് തൊയ്യിബ് / ഹബീൽ അമാൻ)