മുംബൈയിലെ മാപ്പിള മുസ്‌ലിംകളും സാമൂഹിക നിർമ്മിതിയും

കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക സാംസ്കാരിക ചരിത്രത്തിന് അടിത്തറ പാകിയത് അറബ് ലോകവുമായി സ്ഥാപിതക്കപ്പെട്ട സമുദ്ര വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളാണ്. ഈ വ്യാപാരബന്ധത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തിയത് അറബിക്കടലിലെ കാലവർഷക്കാറ്റുകളെക്കുറിച്ചുള്ള (Monsoon Winds) അറബ് നാവികരുടെ ആഴത്തിലുള്ള അറിവായിരുന്നു. അവയുടെ അനുകൂലമായ അവസ്ഥകളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയാണ് അറബികൾ കേരളത്തിന്റെ തീരങ്ങളിലേക്ക് എളുപ്പത്തിൽ എത്തിയത്. ഈ വ്യാപാരരീതി കേരളത്തിന്റെ സുഗന്ധവ്യഞ്ജന വ്യാപാരത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

കേരളത്തിലെ തീരങ്ങളിലേക്ക് സ്വർണ്ണം, വെള്ളി തുടങ്ങിയ വിലയേറിയ ലോഹങ്ങൾ ഇറക്കുമതി ചെയ്യുകയും, പകരമായി കുരുമുളക്, ഏലം, ഇഞ്ചി തുടങ്ങിയവ വൻതോതിൽ ശേഖരിച്ച് മധ്യപൂർവ്വേഷ്യൻ വിപണികളിലേക്ക് കയറ്റുമതി ചെയ്തതോടെ വ്യവസ്ഥാപിതമായൊരു വാണിജ്യ ശൃംഖല സ്ഥാപിതക്കപ്പെട്ടു. കൊടുങ്ങല്ലൂർ, കൊല്ലം, കോഴിക്കോട് തുടങ്ങിയ പുരാതന തുറമുഖങ്ങൾ ഈ വാണിജ്യത്തിന്റെ സിരാകേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി.

ഈ സാമ്പത്തിക മുന്നേറ്റം കേരളത്തെ മധ്യകാല ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നമായ പ്രദേശമായി മാറ്റി. ഈ ബന്ധങ്ങൾ കപ്പൽ നിർമ്മാണത്തിലെ സാങ്കേതിക മികവ്, ഗോളശാസ്ത്രത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള നാവിക സഞ്ചാര രീതികൾ, കൂടുതൽ കാര്യക്ഷമമായ കണക്കെഴുത്ത് സമ്പ്രദായങ്ങൾ (accounting) എന്നിവ കേരളത്തിന്റെ വ്യാപാരമേഖലയിലെത്തിച്ചു. ഇത് കേരളത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടനയെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുകയും, കേരള മുസ്ലിങ്ങളുടെ വ്യാപാര പാരമ്പര്യത്തിന് ശക്തമായ അടിത്തറയിടുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. ഈ വ്യാപാരത്തോടൊപ്പം, ഇസ്ലാമിക പ്രബോധനവും എളുപ്പമായി. കേരളത്തിന്റെ ഈ ചരിത്രപരമായ വേരുകൾ പിൽക്കാലത്ത് മുംബൈയിലെ കേരള മുസ്ലിം സമൂഹത്തിന്റെ വ്യാപാര പൈതൃകത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെ, മുംബൈ ഇന്ത്യയുടെ വാണിജ്യ തലസ്ഥാനമായി ഉയർന്നു. ഏഴ് ദ്വീപുകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പിറവിയെടുത്ത ഈ നഗരം, അറേബ്യൻ കടലിലെ തന്ത്രപ്രധാന തുറമുഖവുമാണ്. പോർച്ചുഗീസ്, ഡച്ച്, ബ്രിട്ടീഷ് വ്യാപാരികളുമായുള്ള ബന്ധത്തിലൂടെ നേടിയെടുത്ത വ്യാപാര വൈദഗ്ധ്യം, കേരള മുസ്ലിം വ്യാപാരികൾക്ക് മുംബൈയുടെ വിപണികളിൽ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനം ഉറപ്പിക്കുന്നതിൽ നിർണ്ണായകമായി. കോഴിക്കോട്ടെ സുഗന്ധവ്യഞ്ജന വ്യാപാരത്തിൽ യൂറോപ്യൻ ശക്തികളുമായി മത്സരിച്ച് നേടിയെടുത്ത തന്ത്രപരമായ വൈദഗ്ധ്യം അവർക്ക് മുംബൈയിലെ പുതിയ വ്യാപാര സാഹചര്യങ്ങളെ നേരിടാൻ സഹായകമായി.

ഗുജറാത്തി, പാഴ്‌സി, മറാത്തി വ്യാപാരികളോടൊപ്പം ചേർന്ന്, മുംബൈയുടെ സാമ്പത്തിക വൈവിധ്യം വളർത്തി, അതുവഴി “ബോംബെ” എന്ന പേര് ലോക വിപണികളിൽ പ്രസിദ്ധമായി. ബോംബെ പ്രസിഡൻസിയുടെ തലസ്ഥാനമായ മുംബൈ, ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനിയുടെ വ്യാപാര താവളമായി.

കൊളോണിയൽ ഭരണത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ കേരളത്തിലെ പരമ്പരാഗത വ്യാപാര ഘടനകളെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അതിജീവനത്തിന് പുതിയ മാർഗ്ഗങ്ങൾ കണ്ടെത്തേണ്ടത് അത്യാവശ്യമായി വന്നു. ഇതാണ് മാപ്പിള സമുദായത്തെ മുംബൈ പോലുള്ള വലിയ നഗരങ്ങളിലേക്ക് ആകർഷിച്ചത്. ഈ കുടിയേറ്റം പെട്ടെന്നുണ്ടായതല്ല. അറബി വ്യാപാരികളുമായി നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിന്നിരുന്ന ബന്ധം മുംബൈയിൽ തങ്ങളുടെ ഇടം കണ്ടെത്തുന്നതിന് അവരെ സഹായിച്ചു. മുംബൈയിലെ മറ്റ് മുസ്ലിം സമുദായങ്ങളായ ഗോവ, കൊങ്കണി മുസ്ലിംകളുമായും സൗഹൃദം സ്ഥാപിച്ചതും, ഗുജറാത്തി, പാഴ്സി, മറാത്തി വ്യാപാരികളുമായി സഹകരിച്ചതും അവരുടെ വളർച്ചക്ക് ആക്കം കൂട്ടി. ഈ സഹകരണങ്ങൾ മുംബൈയുടെ ബഹുസ്വര സംസ്കാരത്തിന് കൂടുതൽ നിറം പകർന്നിട്ടുണ്ട്. മാപ്പിള വ്യാപാരികളുടെ സത്യസന്ധതയും കഠിനാധ്വാനവും അവരെ നഗരത്തിലെ വിശ്വസനീയമായ വ്യാപാര പങ്കാളികളാക്കി മാറ്റി.

പരമ്പരാഗത സുഗന്ധവ്യഞ്ജന വ്യാപാരത്തിൽ ഒതുങ്ങിനിൽക്കാതെ, കേരള മുസ്ലിം സംരംഭകർ മുംബൈയുടെ സാധ്യതകളെ പുതിയ മേഖലകളിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിച്ചു. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത് ഹോട്ടൽ വ്യവസായവും ട്രാവൽ ഏജൻസികളുമായിരുന്നു. 1970-കളിലും 80-കളിലും ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് വൻതോതിൽ തൊഴിൽ കുടിയേറ്റം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, അതിന്റെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി മുംബൈ മാറി. ഈ അവസരം തിരിച്ചറിഞ്ഞ മലബാറി സംരംഭകർ വിമാന ടിക്കറ്റ് ബുക്ക് ചെയ്യാനും യാത്രാരേഖകൾ ശരിയാക്കാനും സഹായിക്കുന്ന ട്രാവൽ ഏജൻസികൾ സ്ഥാപിക്കാനാരംഭിച്ചു. ഇത്തരം സംരംഭങ്ങൾ അവർക്ക് കൂടുതൽ മെച്ചപ്പെട്ട സാമ്പത്തിക അടിത്തറ പാകി.

ഗൾഫിൽ ജോലി ചെയ്ത് മടങ്ങിയവർ കൊണ്ടുവന്ന മൂലധനം മുംബൈയിലെ റിയൽ എസ്റ്റേറ്റ്, തുണിത്തരങ്ങൾ, തുകൽ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു. ഡോംഗ്രി, മുഹമ്മദലി റോഡ് തുടങ്ങിയ പ്രദേശങ്ങളിൽ ഇലക്ട്രോണിക്സ് സാധനങ്ങളുടെയും മൊബൈൽ ഫോണുകളുടെയും റീട്ടെയിൽ വിപണിയിൽ അവർ ശക്തമായ സാന്നിധ്യമായി മാറി. പരമ്പരാഗത വ്യാപാരത്തിൽ നിന്ന് സാങ്കേതികവിദ്യയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള പുതിയ കച്ചവടങ്ങളിലേക്കുള്ള ഈ മാറ്റം അവരുടെ സംരംഭകത്വ മനോഭാവത്തിന്റെ തെളിവായിരുന്നു.

കേരളവുമായുള്ള നിരന്തര സമ്പർക്കം നിലനിർത്തിയിരുന്നതിനാൽ, സ്വർണ്ണ വ്യാപാരത്തിലും അവർക്ക് തനതായ രീതിയിൽ തുടരാൻ കഴിഞ്ഞു. കേരളത്തിലെ സ്വർണ്ണപ്പണിക്കാരുടെ വൈദഗ്ധ്യവും മുംബൈയിലെ വിപണന സാധ്യതകളും സമന്വയിപ്പിച്ച്, സവേരി ബസാർ പോലുള്ള സ്വർണ്ണ വിപണികളിൽ അവർ തങ്ങളുടെ ഇടം കണ്ടെത്തി. അങ്ങനെ, ഗൾഫ് പണവും സംരംഭകത്വ വൈദഗ്ധ്യവും ചേർന്നപ്പോൾ, മുംബൈയുടെ സാമ്പത്തിക വൈവിധ്യത്തിന് കേരള മുസ്ലിംകൾ നൽകിയ സംഭാവനകൾ കൂടുതൽ വിപുലമായി.

മുംബൈയിലെ മലയാളി മുസ്ലിങ്ങളുടെ ജീവിതം കേവലം സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങിനിന്നില്ല. അതിജീവനത്തിനും സാമൂഹിക സുരക്ഷയ്ക്കും വേണ്ടി അവർ കെട്ടിപ്പടുത്ത സംഘടിത സംവിധാനങ്ങൾ അവരുടെ വിജയത്തിന്റെ നട്ടെല്ലായി വർത്തിച്ചു. ഭേന്ദി ബസാർ, ഡോംഗ്രി, ക്രോഫോർഡ് മാർക്കറ്റ് എന്നിവ അവരുടെ സാമൂഹിക ജീവിതത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറി. ഈ പ്രദേശങ്ങളിൽ രൂപംകൊണ്ട ‘മലയാളി മുസ്ലിം ജമാഅത്തുകൾ’ കേവലം ഒരു പ്രാർത്ഥനാ കൂട്ടായ്മ എന്നതിനപ്പുറം, ഒരു സാമൂഹിക സുരക്ഷാ സംവിധാനമായി പ്രവർത്തിച്ചു. പുതുതായി മുംബൈയിൽ എത്തുന്ന ഒരു മലബാറുകാരന് താമസിക്കാനിടം കണ്ടെത്താനും ഒരു ജോലി തരപ്പെടുത്താനും പ്രാദേശിക ജമാഅത്തുകൾ സഹായിച്ചു.

ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് തൊഴിലിനായി പോകുന്നവർക്ക് പാസ്പോർട്ടിനും മറ്റും രേഖകൾക്കുമായി ‘സ്വഭാവ സർട്ടിഫിക്കറ്റ്’ നൽകുന്നത് പോലുള്ള ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ ഇവർ ഏറ്റെടുത്തു. സമുദായാംഗങ്ങൾക്കിടയിലെ തർക്കങ്ങൾ പരിഹരിക്കുന്നതിലും സാമ്പത്തികമായി പിന്നോക്കം നിൽക്കുന്ന കുടുംബങ്ങളെ സഹായിക്കുന്നതിലും ഈ കൂട്ടായ്മകൾ മുന്നിലുണ്ടായിരുന്നു.

ഇതിനെല്ലാം പുറമെ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ അവർ, കേരളത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന വിദ്യാർത്ഥികൾക്കായി ഹോസ്റ്റലുകൾ സ്ഥാപിക്കുകയും പഠന സഹായത്തിനായി സ്കോളർഷിപ്പുകൾ ഏർപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഇത് അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് മികച്ച വിദ്യാഭ്യാസം നൽകാനും അതുവഴി ഉയർന്ന ജോലികൾ നേടാനും വഴിയൊരുക്കി. കേവലം സാമ്പത്തിക സഹായങ്ങൾക്കപ്പുറം, സാംസ്കാരിക പൈതൃകം നിലനിർത്താനും ഈ സംഘടനകൾ ശ്രമിച്ചു. ഈ സാമൂഹിക മൂലധനം (social capital), പതിറ്റാണ്ടുകളായി മുംബൈ നഗരത്തിലെ അനിശ്ചിതത്വങ്ങളെയും വെല്ലുവിളികളെയും അതിജീവിക്കാൻ അവർക്ക് കരുത്തേകി.

ഈ സമുദായ ബന്ധം ഭക്ഷണശാലകളിലൂടെയും പ്രകടമായിരുന്നു. മലബാറി രുചികൾ വിളമ്പുന്ന ഈ ഭക്ഷണശാലകൾ വെറും വ്യാപാര കേന്ദ്രങ്ങൾ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് വിവിധ സമുദായങ്ങളെ ഒന്നിപ്പിക്കുന്ന സാമൂഹിക ഇടങ്ങളായിരുന്നു. ലാഭത്തിനപ്പുറം, തൊഴിലാളികൾക്ക് കുറഞ്ഞ വിലയിൽ ഗുണമേന്മയുള്ള ഭക്ഷണം നൽകി ഈ ശാലകൾ മുംബൈയുടെ സാമ്പത്തിക ഘടനയിൽ ഒരു ആശ്രയമായി വർത്തിച്ചു. സമൂഹത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിലുള്ളവരെ ചേർത്തുപിടിച്ച ഈ മനോഭാവം, ലാഭത്തിനപ്പുറം ഒരു ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തമായി അവർ കണ്ടു. ഇത് മുംബൈയുടെ തിരക്കേറിയ ജീവിതത്തിൽ മാപ്പിളമാർക്ക് ഒരു തനത് സ്വത്വം നൽകി. ഈ സാമൂഹിക അടുപ്പം സമുദായത്തിന് ശക്തമായൊരു ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ ഊർജ്ജം നൽകി. ഇതിന്റെയെല്ലാം ഭാഗമായി, വിദ്യാഭ്യാസപരമായ ഉന്നതി ലക്ഷ്യമിട്ട് മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഭീവണ്ടിയിൽ ദാറുൽ ഹുദാ ഇസ്ലാമിക യൂണിവേഴ്സിറ്റിയുടെ ഓഫ് കാമ്പസ് സ്ഥാപിക്കാനും അവർക്ക് സാധിച്ചു. ഇത് കേരളത്തിലെയും മുംബൈയിലെയും മുസ്ലിം വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഭൗതിക വിദ്യാഭ്യാസത്തിനൊപ്പം മതപരമായ അറിവും നേടാൻ അവസരം നൽകി.

മുംബൈയിലെ മുസ്ലിം സമുദായം, കേരള മുസ്ലിംങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ, നിരവധി വെല്ലുവിളികൾ നേരിട്ടു. 1992-93 കലാപങ്ങൾ പോലുള്ള സാമുദായിക ആക്രമണങ്ങളും ഭവന വിപണിയിലെ വിവേചനവും അവരെ ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങിക്കഴിയാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഭൂമിയുടെ ദൗർലഭ്യം (land scarcity), സാമ്പത്തിക അസമത്വം, ആഗോള വ്യാപാര മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയും അവർക്ക് വെല്ലുവിളിയായി. രാഷ്ട്രീയ പ്രാതിനിധ്യം വളരെ കുറവാണെന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്.

വിദ്യാഭ്യാസ രംഗത്തെ വെല്ലുവിളികൾ ഈ സമൂഹത്തെ കൂടുതൽ ബാധിച്ചിട്ടുണ്ട്. 2001-ലെ കണക്കുകൾ പ്രകാരം, മുസ്ലിങ്ങളുടെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 59.1% മാത്രമായിരുന്നു, ഇത് ദേശീയ ശരാശരിയായ 65.1%-നെ അപേക്ഷിച്ച് വളരെ കുറവാണ് (Sachar Committee, 2006). 6-14 വയസ്സുള്ള മുസ്ലിം കുട്ടികളിൽ 25% പേർ സ്കൂളിൽ ചേരാതിരിക്കുകയോ പഠനം പാതിവഴിയിൽ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. മിഡിൽ സ്കൂൾ പൂർത്തിയാക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം ദേശീയ ശരാശരിയായ 62%-നെ അപേക്ഷിച്ച് 50% മാത്രമാണ്. ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസത്തിൽ, 20 വയസ്സിന് മുകളിലുള്ള മുസ്ലിംകളിൽ 3.6% പേർ മാത്രമാണ് ബിരുദം നേടിയിട്ടുള്ളത്, ഹിന്ദുക്കളുടെ 7.1%-നെ അപേക്ഷിച്ച് ഇത് വളരെ കുറവാണ്. അതു കൂടാതെ, വിദ്യാഭ്യാസ മേഖലകളിൽ ബുള്ളിംഗും വിവേചനവും വ്യാപകമാണ്, ഇത് പഠനം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന് ഒരു പ്രധാന കാരണമാകുന്നു.

ആദ്യ തലമുറയിലെ കുടിയേറ്റക്കാരിൽ നിന്ന് മുംബൈയിൽ ജനിച്ചുവളർന്ന പുതിയ തലമുറയിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ, കേരള മുസ്ലിം സമൂഹത്തിൽ പ്രകടമായ മാറ്റങ്ങൾ ദൃശ്യമാണ്. ആദ്യ തലമുറയുടെ സ്വത്വം അവരുടെ നാടുമായും മലയാള ഭാഷയുമായും അഭേദ്യമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നത്തെ യുവതലമുറ മുംബൈയുടെ ബഹുസ്വരതയിൽ വളർന്നവരാണ്. അവർ ഹിന്ദിയും മറാഠിയും ഇംഗ്ലീഷും അനായാസം കൈകാര്യം ചെയ്യുകയും നഗരത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയിൽ പൂർണ്ണമായി ഇടപെടുകയും ചെയ്യുന്നു. పిതാക്കന്മാർ കെട്ടിപ്പടുത്ത വ്യാപാര സ്ഥാപനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നതിന് പകരം, പുതിയ തലമുറ ഐടി, ഫിനാൻസ്, മെഡിസിൻ, മാധ്യമപ്രവർത്തനം തുടങ്ങിയ പ്രൊഫഷണൽ മേഖലകൾക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്നതായി കാണാം. ഇത് അവരുടെ സാമൂഹിക നില മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനൊപ്പം, സമുദായത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗത കാഴ്ചപ്പാടുകൾക്ക് മാറ്റം വരുത്തുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

കേരളവുമായുള്ള നിരന്തര സമ്പർക്കത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും മാറ്റം വന്നിട്ടുണ്ട്. പഴയ തലമുറയ്ക്ക് കേരളം തങ്ങളുടെ വേരുകളുള്ള, എപ്പോൾ വേണമെങ്കിലും മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള നാടായിരുന്നുവെങ്കിൽ, പുതിയ തലമുറയ്ക്ക് അത് പൈതൃകവും സംസ്കാരവും ഉറങ്ങുന്ന, അവധിക്കാലത്ത് സന്ദർശിക്കാനുള്ള ഒരിടമാണ്. എങ്കിലും, കുടുംബ ബന്ധങ്ങളിലൂടെയും ഓണം, ഈദ് പോലുള്ള ആഘോഷങ്ങൾക്കായി നാട്ടിലെത്തുന്നതിലൂടെയും അവർ ആ ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നു. ഈ തലമുറ മാറ്റം, മുംബൈ നഗരം ഒരു സമുദായത്തിന്റെ സ്വത്വത്തെയും അഭിലാഷങ്ങളെയും കാലത്തിനനുസരിച്ച് എങ്ങനെ പുനർനിർമ്മിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്.

കേരള മുസ്ലിംകളുടെ മുംബൈയിലേക്കുള്ള യാത്ര, വെറുമൊരു കുടിയേറ്റ കഥയല്ല, മറിച്ച് അതിജീവനത്തിന്റെയും പുനർനിർമ്മാണത്തിന്റെയും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹിക പഠനമാണ്. ആധുനികതയുടെയും വെല്ലുവിളികളുടെയും നടുവിൽ, കേരള മുസ്ലിംകൾ മുംബൈയുടെ ബഹുസ്വര സംസ്കാരത്തിൽ തങ്ങളുടെ വിശ്വാസവും പൈതൃകവും പുതുക്കിപ്പണിതു. അവരുടെ ചരിത്രം, ഐക്യത്തിന്റെയും നിശ്ചയദാർഢ്യത്തിന്റെയും പ്രതീകമായി ഇന്നും മുംബൈയുടെ ആത്മാവിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.